زني که گردنبند‌ الماسش را خرج‌بزرگترين مسجد‌ايران کرد


image

زني که گردنبند‌ الماسش را خرج‌بزرگترين مسجد‌ايران کرد

مهم ترين مسجد تاريخ ايران به همت يک زن ساخته شده است. مسجد بزرگ گوهرشاد که اگر بنا بود «ترين» هايش پشت هم رديف شوند، عنوان ماندگارترين، مهم ترين و يکي از زيباترين بناهاي تاريخ معماري ايران را به خود اختصاص مي داد.
۶۲۲ سال قبل گوهرشاد آغا، ۳۲ ساله بود که هواي زيارت مشهد به دلش افتاد. نذر کرده بود گردنبند الماس نشانش را خرج مسجدي کند که در سايه امام رضا (ع) بنا شود و اين گردنبند را به بازرگاني ايراني فروخت و هزينه ساختش را از دارايي خود فراهم کرد. چند هفته بعد کلنگ مسجد درست در ضلع جنوبي حرم علي بن موسي الرضا (ع) به زمين خورد، اين مسجد در سال ۸۱۲ هـ.ق در زميني به مساحت ۸۷۹۸ متر مربع ساخته شد تا هم نام گوهرشاد بيگم در تاريخ ماندگار شود و هم به همت او مسجد گوهرشاد افتخار معماري اسلامي باشد که قرن هاست پابرجا مانده.

اميرزاده نيکوکار

مهد عليا گوهرشاد آغا يا گوهر شاد بيگم اميرزاده اي بود که در دوران تيموري زندگي مي کرد. پدرش امير غياث الدين ترخان، لقب ترخان را وقتي از چنگيزخان گرفت که در جنگ هاي مختلف شرکت کرده و از خود شجاعت نشان داده بود. ترخان به ترک ها و مغول ها يا بزرگاني گفته مي شد که مزاياي موروثي را به ارث مي بردند، از پرداخت ماليات معاف بودند و آنقدر در حکومت اعتبار داشتند که هر وقت مي خواستند، مي توانستند به ديدن سلطان بروند. ترخان همچنين واسطه اي ميان سلطان و رعيت بود و گوهرشاد بيگم، يک ترخان زاده بود.

بعدها هم که به همسري شاهرخ ميرزا پسر تيمور گورکاني درآمد، همچنان يکي از زنان قدرتمند و با نفوذ و ثروتمند ايران بود که عروس موسس حکومت تيموريان شده بود. با اين حال همه کمالات گوهرشاد در ثروت و قدرت خانواده اش خلاصه نمي شد. گوهرشاد را زني ادب دوست، هنرپرور و خير مي دانستند که به تاريخ و ادبيات علاقه داشت، فرزندان هنرمندي تربيت کرد و دارايي اش را هميشه صرف کار خير کرد.

بهترين معماران براي بهترين بناها

گوهرشاد وقتي تصميم گرفت ماندگارترين ميراث خود را به يادگار بگذارد، قوام الدين شيرازي سرشناس ترين معمار ايراني را استخدام کرد تا ساخت مسجد گوهرشاد را به او بسپارد. قوام الدين هم حاصل سال ها تجربه و دانش خود را در بند اين مسجد به يادگار گذاشت تا نظم و تقارن و ظرافت اين بنا را تا ۶ قرن بعد هم به رخ بکشد، اسم گوهرشاد در دو محل با کاشي معرق نگاشته شده است يکي در قسمت بالاي در نقره اي که به “دارالسياده” مي رود و ديگري بر کتيبه ايوان مقصوره که به خط زيباي پسري وي شاهزاده بايسنقر است.

به دنبال ساخت اين مسجد گوهرشاد بيگم موقوفات بسياري را در اين مسجد ماندگار کرد: از مجموع درآمد رقبات، يک عشر، حق التوليه متولي تعيين کرد، يک عشر ديگر را براي کارکنان و ضابطان و عمال و معمار کنار گذاشت و سپرد که مابقي درآمد را صرف عمران و آبادي مسجد گوهرشاد کنند.

گوهرشاد بيگم آثار و ابنيه زيادي از خود به جا گذاشته است که مي توان به غير از مسجد گوهر شاد مشهد از مسجد جامع، مدرسه و خانقاه شهر هرات نام برد که هر دو اين مساجد از شاهکارهاي هنر و معماري و کاشيکاري قرن نهم هجري به شمار مي رود. همچنين آثار ارزنده اي در حرم امام رضا (ع) و اطراف آن پديد آورد از جمله دو رواق “دارالحفاظ” و “دارالسياده” را بنا کرد که معمار اين دو رواق و دو مسجد در هرات و مشهد قوام الدين شيرازي بود، مدرسه و خانقاهي که گوهرشاد دستور احداث آن را صادر کرد محلي براي تحصيل علماي برجسته اي از خراسان بود.

پسران هنرمند گوهرشاد

پسران گوهرشاد بيگم نيز هر دو هنرمند بخصوص در زمينه خط بودند، يکي از پسران او به نام ميرزا بايسنقر خوش طبع و هنرپرور بود و در خط ثلث سرآمد ديگر خطاطان زمان خودش به حساب مي آمد؛ به طوري که کتيبه پيش طاق مسجد گوهرشاد هم که به خط ثلث نوشته شده، از هنرهاي بايسنقر است. بزرگ ترين قرآن موجود در ايران هم که طول هر صفحه آن دو زرع و نيم است با هنر دست بايسنقر ماندگار شده که اگر سري به آستان قدس رضوي بزنيد، مي بينيد که هنوز هم برخي صفحات آن در موزه موجود است.

پسري که گوهرشاد تربيت کرد، مثل مادرش ادب دوست بود. او باني زيباترين مکتب کتابسازي در ايران بوده است و در زمان خود نسخه هاي نفيس و زيبا بسيار نوشته و به تصوير کشيده است، همچنين به جهت علاقه خاصي که به هنر نشان مي داد هنرمندان بسياري را حمايت مي کرد و گرد هم مي آورد.

ميرزا سلطان ابراهيم پسر ديگر گوهر شاد هم مانند برادرش هنرمند بود و قرآني به خط نسخ بسيار عالي از او در کتابخانه رضوي به يادگار مانده است. کتبيه هاي بسياري هم به خط او در بناهاي تاريخي شيراز وجود دارد که از جمله دارالصفا و کتيبه موجود در بقعه ظهيري است. همچنين ميرزا ابراهيم سلطان کليه مصالح و زندگي تيمور را به فارسي و ترک جمع آوري و مقايسه و تدوين کرد و تحويل شرف الدين علي يزدي داد.

قتلي که پرونده گوهرشاد را بست

پرونده زندگي گوهرشاد آغا اما با قتلش به پايان رسيد. او وقتي ۸۱ ساله بود، بر اثر وسوسه جمعي به دستور ميرزا سلطان ابوسعيد تيموري، برادرزاده همسرش در هرات به قتل رسيد و پيکرش در هرات و در مدرسه گوهرشاد که خود آن را ساخته بود، کنار مزار شوهرش به خاک سپرده شد. بعدها پسرش، ميرزا بايسنقر هم در اين مدرسه دفن شد تا همراه پدر و مادرش زير سايه مهم ترين مسجد ايران آرام بگيرد.

این ورودی در News فرستاده شده است. پایاپیوند به آن را نشانه‌گذاری کنید.

یک دیدگاه برای ”زني که گردنبند‌ الماسش را خرج‌بزرگترين مسجد‌ايران کرد

  1. کاشکی زنانٍ ایرانی هم , زیورآلات و جواهراتشون را خرج کار های خیر می کردند.همیشه یکی ار ارزوهام این بود که در جاهای محروم کشورم مدارسی بسازم . به امید آن روز❤

  2. بله، من هم با شما موافقم. اگر بجای خرید این همه تجملات غیر ضرور هرشخص فقط به اندازه چند آجر هزینه ساخت بیمارستان و تجهیزات و یا مدرسه و …. را می پرداخت! مشگل و معضل کمبود آنها را نداشتیم. البته هرچند فراهم ساختن این امکانات اولیه از وظایف دولت است! اما دولتهای محترم هیچکدام بیشتر از بفکر خود و فامیل و آشنایان خود بودن!؛ به امورات جاریه نمیرسند! متاسفانه.

دیدگاه‌ها بسته شده‌اند.