نخستين طراح مد ايران + عکس


این نمایش پرده‌ای نیاز به جاوااسکریپت دارد.

همه چيز از وقتي شروع شد که بانوي ارشد فتحعلي شاه، يک مهماني ترتيب داد و از «اليزابت مک نيل»، همسر «جان مک نيل»، دعوت کرد که در اين مهماني حضور داشته باشد ….

اليزابت همسر فرستاده بريتانيا به ايران بود که در سال 1827 به دربار فتحعلي شاه آمده بود تا فصل جديدي از روابط ايران با اروپا آغاز شود.

اليزابت مک نيل، قصد کرد لباس ساتن سپيد، تزئين شده با چين هاي توري و همچنين رداي قرمز ابريشمي بر تن کند. لباس او در تضاد با لباس ها و جواهرات با شکوه و پر زرق و برق خانم هاي درباري بود. اما همين لباس ساده چشم بانوي اول دربار ايران را گرفت و نقطه شروعي شد بر تغيير لباس زنان دربار قاجار.

بعدها در سال 1850، «ليدي شيل» با «ملک جهان» مادر ناصرالدين شاه ديدار کرد. او شرحي شگرف از لباس هاي دربار نوشت و در يادداشت هايش آورد که چقدر لباس هاي ساده اروپايي اش خانم هاي قجري را همزمان مجذوب و متحير کرده بود.

لباس هاي اروپايي در قاجار

جنيفر اسکارس متصدي پيشين فرهنگ خاورميانه در موزه ملي اسکاتلند، چندي پيش در گفت و گو با «تاريخ ايراني» درباره تاثير مد اروپا بر زنان دربار قاجار صحبت کرده بود. او مي گويد که چهارمين شاه قاجار و دخترش مهم ترين نقش را در دگرگوني لباس خانم هاي درباري داشته اند.

ناصرالدين شاه بر شکل و اندازه دامن ها تاثير گذاشته و تاج السلطنه در شب نامزدي و مهماني عروسي اش، همراه با لباسي از ابريشم صورتي با ساتن سفيد، توري به سبک عروس هاي اروپايي به سر داشته است.

به گفته اين محقق، برخورد نزديک با مد اروپا به اوايل قرن نوزدهم مي رسد، زماني که شاهان قاجار به دنبال توسعه روابط ديپلماتيک با قدرت هاي اروپايي، درباري رسمي در تهران ايجاد کردند. پيش از دوره قاجار اطلاع از لباس هاي اروپايي در ميان زنان ايراني محدود بود.

عمده اروپائيان – ديپلمات ها، سربازان، تاجران- که به اصفهان پايتخت صفويان سر مي زدند مرد بودند.طبيعتا آن ها جامه اروپايي بر تن داشتند اما زماني که لازم بود لباس ايرانيان را مي پذيرفتند. جامه زنان اروپايي از طريق تصاوير وارداتي از زيبايي هاي مد روز شناخته مي شد.

تصاويري که همزمان توسط هنرمندان ايراني که تخصصشان در نقاشي از چهره براي آلبوم مشتري هايشان بود گرته برداري مي شد.

اولين طراح مد ايراني- اروپايي

مد روز در سبک اروپايي اواخر دوره قاجار به ايران آمد. در زمان سلطنت ناصرالدين شاه به واسطه نفوذ دخترش تاج السلطنه که تحصيل کرده بود و از آزادي زنان ايراني پشتيباني مي کرد، اين مساله تسهيل شد.

به طوري که مي توان تاج السلطنه را اولين طراح مد لباس هاي ايراني- اروپايي دانست. او در خاطراتش از لباس هايي سخن به ميان آورد که در سبک و رنگ هاي روشن تجلي اروپايي ها بود. همچنين حدود سال 1900 با لباس اروپايي تنگ چسبان پارچه اي و گيسوان پوشانده نشده اش مدل نقاشي شد.

لباس زنان دربار، اوايل ترکيبي از نيم تنه (ژاکت) هاي تنگ با آستين هاي بلند با شلواري که به شکل زنگوله تا زانو ها مي رسيد، همه ساخته شده از پارچه زربفت ابريشمي و مخمل بود. يک شال معمولا صورت را در بر مي گرفت و زير چانه گره زده مي شد. بسته به وضعيت پوشنده لباس مقدار زيادي از جواهرات آويخته مي شد.

تغييرات در لباس هاي سنتي بصورت تدريجي از اواسط قرن نوزدهم شکل گرفت و شامل شلوارهاي کوتاه تر، و دامن هايي در اندازه و ضخامت مختلف بود که روي شلوارهاي تنگ يا جوراب هاي نازک پوشيده مي شد. معرفي جامه اروپايي به زنان دربار تدريجي بود و از اواخر قرن نوزدهم شروع شد که شامل انطباق با سبک سنتي است.

براي نمونه کت ها با دکمه بسته شدند و خط يقه V شکل داشتند. لباس هاي بلند با کمر تنگ و دامن هاي زخيم که زير کت پوشيده مي شد. شنل ها روي کت پوشيده مي شد و برخي مواقع رداهاي طرح اروپايي به جاي چادر در لباس هاي بيرون از خانه استفاده مي شد.

اشتياق ناصرالدين شاه به مد

ناصرالدين شاه فعالانه پوشيدن لباس هاي اروپايي را تشويق مي کرد. دخترش تاج السلطنه نوشته است که ناصرالدين شاه به او – زماني که هنوز بچه بوده – امر مي کرده است که لباس هاي اروپايي ترجيحا صورتي و سفيد بپوشد.

بعدها لباس هايي که وي در نامزدي و مهماني هاي عروسي اش پوشيد ساخته شده از ابريشم صورتي با ساتن سفيد بود که با تور سر به سبک عروس هاي اروپايي کامل مي شد. او به حمايت از پذيرفته شدن لباس هاي کاملا اروپايي در سال 1900 ادامه داد.

همچنين عکس هايي از زنان درباري در لباس هايي برازنده با خط يقه دکولته (يقه باز) به سبک فرانسوي دهه 1870 موجود است.اندازه دامن ها در لباس سنتي متفاوت بود تا آنکه در دهه 1860 کوتاه و خيلي ضخيم شدند. احتمال دارد ناصرالدين شاه بر شکل و اندازه اين دامن ها تاثير گذاشته باشد.

در جريان اولين ديدار وي از اروپا در سال 1873 وي دامن هاي رقصندگان باله در پاريس را تحسين و در بازگشت آن مدل را به زنان دربار معرفي کرد.

مدپوش ترين زنان قاجاري

تاثيرگذار ترين پيش قراولان مد در ميان زنان دربار قجر به طور مستقيم داراي خويشاوندي با شاه بودند، بنابراين در بالا ترين جايگاه اجتماعي بودند. ملک جهان مادر ناصرالدين شاه لباس هاي سنتي با زيبايي والايي مي پوشيد و مرغوب ترين ابريشم و مخمل را براي نيم تنه و شلوارها انتخاب مي کرد.

شالي از مرواريد و الماس سر مي کرد، در عين اينکه تعداد زيادي دستبند و گردن بند، بازو و گردنش را مي پوشاند. بعدها، دختر ناصرالدين شاه، تاج السلطنه بسيار مد فرانسوي را تحسين کرد و لباس هاي مد روز اروپايي اواخر قرن نوزدهم و اوايل قرن بيستم را بر تن کرد.

واکنش به اين تغييرات تا حد زيادي بسته به رويکرد شوهران نسبت به تحصيلات زنان و آداب اروپايي متفاوت بود. مردان محافظه کار دگرگوني در لباس ها را مي توانستند بپذيرند اما به اصرار به زنان براي ماندن در خانه و دنبال نکردن حرفه ادامه مي دادند.

تاج السلطنه که از امتياز ثروت و نفوذ برخوردار بود، بي وقفه با شوهرش مخالفت مي کرد، آن چنان که لباس اروپايي را به عنوان نشانه رهايي بر تن مي کرد و براي آزادي زنان ايراني کار مي کرد.

سرخاب سفيدآب

بعد از آن، آرايش ها تغيير کرد تا با لباس محلي گرانبهاي زنان دربار همساني بيشتري به وجود بيايد. لوازم آرايش آن دوران از محصولات طبيعي بودند که مي توانستند در خانه ترکيب شوند يا از بازار خريداري شود. ايده آل آرايش در آن روزها، صورتي صاف و سفيد بود که با لب ها و گونه هاي سرخ، چشمان و ابروهاي تيره معلوم شود.

صورت با ماسکي از لايه هاي پودر که برخي مواقع به رنگ سرب بود پوشيده مي شد. گونه ها با پودر رژ هماتيت قرمز يا قرمز مرمري که همچنين براي لب ها نيز استفاده مي شد، رنگي مي شدند. چشمان به شدت با سرمه يا کحل که از پودر توتيا ساخته مي شد طراحي مي شد.

ابرو ها به شکل حلال ماه برداشته مي شد و با ضخامت زياد به رنگ نيلي جدا از هم يا بهم پيوسته به شکل منحني ادامه مي يافت. خال زيباي سياهي در کنج لب گذاشته مي شد. همچنين طرح ريز برگ و گل ميان ابرو ها، روي چانه يا گردن نقاشي يا خال کوبي مي شد.

حناي سرخ براي رنگ کردن پنجه دست و کف پا و همچنين رنگ کردن ناخن هاي دست و پا استفاده مي شد. دستورالعملي هم براي لوسيون مراقبت از پوست وجود داشت، حاوي خيار براي رنگ صورت و هلو براي نرمي و رطوبت پوست.

آرايش مو هنري خانگي بود که استادانه و زمان بر بود. موي بلند مشکي انبوه خوشايند بود و در چند رشته تا کمر زنان بافته مي شد. گيسو در جلو صورت گسسته و حلقه حلقه بود. موهاي بافته مي توانست با جواهر و روبان تزئين شود. حنا در هر دو مدل استفاده مي شد و مو را رنگ مي کرد.

آگاهي استفاده از لوازم آرايش مد روز اروپا در ميان زنان دربار محدود بود و از اين رو محصولات براحتي در دسترس نبود. تعداد اندکي از زنان بودند که با محصولات سنتي وداع گفتند. اينجا نيز باز دوباره تاج السلطنه پيشگام شد و حدود سال 1900 مد اروپا را به کار گرفت.

پرتره وي در لباس اروپايي نشان مي دهد که او همچنين از آرايش غليظ حذر کرده و مدل موي ساده اي دارد.

گرچه لوازم آرايش اروپايي به طور گسترده اي جايگزين لوازم سنتي شد اما برخي از آنان همچنان مورد استفاده قرار گرفت – مانند حنا براي حالت و رنگ دهي به مو.مدل مو در طي دهه 1920 و 1930 از بافتني هاي استادانه به آرايش سبک اروپاي معاصر تغيير پيدا کرد.

سالن هاي آرايش مو در تهران و کلان شهرها باز شد چرا که مدل هاي جديد احتياج به توانايي و آموزش حرفه اي داشتند که براي مشتري هاي گران قيمت خصوصي نيز کار مي کردند.